Çocuk Kitabı Yazmak için Nelere Dikkat Etmek Gerekir?

Yazan: Özge Doğar

Çocuk edebiyatı, çocuğun bilişsel, duygusal ve sosyal gelişimini destekleyen; estetik duyarlılığını besleyen özgün bir sanat alanıdır. Çocuk kitabı yazmak, yalnızca estetik değer taşıyan bir metin üretmekten ibaret değildir; aynı zamanda çocuğun gelişimsel özelliklerine uygun, etik sorumluluklarla örülü bir yaratım süreci gerektirir. Sizlerle çocuk kitabı yazmak için gerekli olan temel yeterlikleri; gelişim psikolojisini, dilbilimini, anlatıbilimini ve çocuk edebiyatını kuramlar çerçevesinde tartışmak istiyorum.

Çocuk edebiyatı, yetişkin edebiyatından farklı olarak hem estetik hem pedagojik bir işlev yüklenir. Bu bağlamda çocuk kitabı yazarı, edebî üretimin yanı sıra çocuğun gelişimsel ihtiyaçlarını gözeten sorumlu bir konuma sahiptir (Sever, 2019). Dolayısıyla nitelikli bir çocuk kitabı, çocuğun deneyim dünyasına uygun biçimde yapılandırılmış; dilsel, görsel ve kurgusal unsurları özenle tasarlanmış bir bütünlük gerektirir.

Çocuğun Bilişsel ve Duygusal Dünyasını Tanıma

Çocuk okurun yaşa göre değişen bilişsel ve duygusal özellikleri, çocuk kitabı yazım sürecinin temel belirleyicisidir.

Bilişsel gelişim: Piaget’nin kuramsal çerçevesine göre çocuklar somut işlemler dönemine kadar soyut kavramları sınırlı düzeyde işleyebilir (Piaget, 1977). Bu nedenle metinlerde soyutlama düzeyinin yaş grubuna göre ayarlanması önemlidir.

Duygusal ihtiyaçlar: Çocukların korku, kaygı, yalnızlık gibi duyguları anlamlandırma biçimleri yetişkinlerden farklıdır. Bu nedenle çocuk kitabı, duygusal güvenli bir alan yaratmalıdır (Güneş, 2017). Gelişimsel uygunluk sağlanmadığında metin, didaktikleşme ya da anlaşılmazlık riski taşır.

Çocuk Edebiyatı Geleneğine ve Türsel Özelliklere Hâkimiyet

Çocuk kitabı yazarı, üretimde bulunacağı türün yapısal özelliklerini bilmelidir. Resimli kitaplar, kısa öyküler, ilk okuma kitapları ve çocuk romanları; ritim, tekrar, karakterizasyon ve görsel-metin ilişkisi açısından farklı talepler içerir. Çocuk edebiyatı alanındaki örneklerin incelenmesi, yazarın hem türsel yenilikleri hem de alandaki estetik yönelimleri anlamasını sağlar (Nodelman, 2008). Bu hâkimiyet, özgün bir anlatı kurmak için ön koşuldur.

Pedagojik ve Etik Sorumluluk

Çocuk edebiyatının en önemli boyutlarından biri, etik sorumluluk taşımaktır. Çocuğun duygu dünyasına zarar verebilecek: ayrımcı söylemler, travmatik sahneler, şiddetin yüceltilmesi, bireyi küçümseyen ya da güçsüzleştiren anlatılar çocuk kitabında kabul edilemez (Yılmaz, 2020).

Pedagojik sorumluluk, metni eğitsel hale getirmek değildir; çocuğu insan olarak ciddiye almayı, saygı duymayı ve onu güçlendiren bir hikâye evreni kurmayı gerektirir.

Dilsel Yeterlik ve Yaşa Uygun Anlatım

Çocuk edebiyatında dil, sade fakat yoksullaştırılmamış; estetik ama anlaşılır bir düzlemde olmalıdır. Dilbilimsel açıdan; kelime hazinesi yaşa göre dengelenmeli, ritmik yapı ve tekrarlar gözetilmeli, metaforlar çocuğun deneyim alanına uygun seçilmeli, gereksiz süslemelerden kaçınılmalıdır. Dilin yanlış kullanımı, metni ya “çocuk için fazla ağır” ya da “aşırı basitleştirilmiş” kılar; her iki durum da edebî niteliği düşürür.

Anlatı Kurma, Karakter Geliştirme ve Yaratıcılık

Çocuk kitabı yazarı, anlatıbilimin temel ilkelerini bilmelidir. Etkili bir çocuk kitabı şu unsurları içerir:

• Anlaşılır ve merak uyandıran bir çatışma

• Dönüşüm yaşayan karakterler

• Mantıksal tutarlılığa sahip bir olay örgüsü

• Çocuğun hayal kurma kapasitesini destekleyen özgün bir atmosfer.

Yaratıcılık; rastlantısal esinlerden çok, disiplinli bir düşünme ve alternatif dünya kurma becerisidir. Bu nedenle çocuk kitabı yazmak, yaratıcı düşünme süreçleriyle sıkı bir bağ taşır.

Görsel-Metin İlişkisinin Kavranması

Özellikle resimli kitaplarda metin, görsel anlatıyla eşdeğer bir konumdadır. Yazar, resmin anlatıdaki rolünü, boşluk ve sezdirme tekniklerini, metnin hangi noktalarda geri çekilmesi gerektiğini bilmelidir. Çocuk kitabı, yalnızca okunan değil; görülen bir anlatıdır. Bu nedenle yazar ile illüstratör arasındaki işbirliği, metnin başarısında belirleyicidir (Sipe, 1998).

Editöryel Süreç ve Yayıncılık Bilgisi

Çocuk kitabının yayıma hazırlanma süreci; içerik editörlüğü, tasarım, yaş grubu etiketlemesi ve pedagojik değerlendirme gibi aşamalar içerir. Yazarın bu süreçlere hâkim olması dosyasını profesyonel bir biçimde hazırlamasını ve yayıncının beklentilerini karşılamasını sağlar.

Nitelikli bir dosya özet, hedef yaş grubu gerekçesi, pedagojik katkı açıklaması ve örnek sayfalar içermelidir.

Çocuk kitabı yazmak için gerekli yeterlikler; yaratıcı düşünme ve estetik üretim becerilerinin yanı sıra, gelişimsel bilgi, etik duyarlılık, dilsel yetkinlik ve türsel hâkimiyeti kapsayan çok boyutlu bir yapıdır. Bu nedenle çocuk kitabı yazarı hem sanatçı hem araştırmacı hem de çocuğun dünyasını dikkatle gözlemleyen bir yetişkin olmalıdır. Nitelikli çocuk kitapları, yalnızca çocuklara değil; toplumun bütününe estetik ve düşünsel katkı sunar.

Kaynakça

Piaget, J. (1977). The Development of Thought: Equilibration of Cognitive Structures. New York: Viking Press.

Sever, S. (2019). Çocuk ve Edebiyat. Ankara: Tudem Yayınları.

Güneş, F. (2017). Çocuk Edebiyatı Yaklaşımlar ve Uygulamalar. Ankara: Pegem Akademi.

Nodelman, P. (2008). The Hidden Adult: Defining Children’s Literature. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Yılmaz, M. (2020). Çocuk Edebiyatında Etik ve Pedagoji. İstanbul: Çoluk Çocuk Yayınları.

Sipe, L. R. (1998). How Picture Books Work: A Semiotically Framed Theory of Text–Picture Relationships. Children’s Literature in Education, 29(2), 97–108.